Fluitspeler

Het werk van de schilder-criticus Kasper Niehaus is een fraai voorbeeld van de retour à l’ordre die kenmerkend is voor het interbellum. In deze periode keerden veel kunstenaars zich af van de vooroorlogse radicale avant-garde en ging de aandacht weer uit naar figuratie, klassieke harmonie, ambachtelijk vakmanschap en heldere, evenwichtige composities.

Bij Niehaus kende de aandacht voor klassieke waarden een lange voorgeschiedenis. Zo raakte hij gedurende zijn academiejaren al in de ban van het monumentale werk van Antoon Derkinderen, een van zijn docenten op de Rijksacademie, en bewonderde hij diens grote voorbeeld, de Fransman Pierre Puvis de Chavannes. In Niehaus’ vroege werk – we schrijven dan 1910 – experimenteerde hij reeds met een zekere stilering en een opbouw in vereenvoudigde, verstrakte lijnen en kleurvlakken. Hij keek veel naar Odilon Redon maar vooral ook naar de naïeve meester Henri Rousseau, wiens werk hij in het najaar van 1912 zag bij de Parijse galerie Bernheim Jeune. Rousseau zou een belangrijke bron van inspiratie worden voor de Europese avant-garde. Niehaus zou altijd een zwak houden voor naïeve kunst en verzamelde dit zelf. Hij geldt als een van de ontdekkers van Sal Meijer en kocht werk van hem aan.

Na zijn huwelijk met Jo van Deene, de zus van de kunstenaar Jan van Deene, verbleef Niehaus enige tijd in het kunstenaarshuis Meerhuizen aan de Amsteldijk in Amsterdam, waar hij onder meer Charley Toorop, John Rädecker en de kunsthandelaar Jack Vecht ontmoette. Hij schilder ‘Zomerdag aan de Amstel’ (ca. 1924), als een soort vrije hertaling van Seurats beroemde ‘Un dimanche à la Grande Jatte’ (1884-1886). In de nadrukkelijke stilering en heldere kleuren werpt ‘Zomerdag aan de Amstel’ z’n schaduw vooruit naar Niehaus’ latere arcadische voorstellingen. In de loop van de jaren twintig verhuisde Niehaus naar Groet en vestigde zich later, in 1935, in het naburige Bergen.

Vanaf de jaren 30 zijn het vooral de arcadische, pastorale scenes met gestileerde baders, fluitspelers en honden waar Niehaus bekendheid mee verwerft. Hij noemde zichzelf wel ‘idyllen schilder’ en wijdde in zijn boek Levende Nederlandsche Kunst (1942) een apart hoofdstuk aan deze categorie. Voor de mannelijke figuren in zijn composities stonden hijzelf en zijn zoons model, terwijl het silhouet van een liggende hond – vaak gebruikt door Niehaus – te herleiden is tot de bronzen beelden van whippets die gemaakt werden door de Amerikaanse art deco kunstenares Katharina Lane Weems. Niehaus bezat foto’s van haar werk, waarop hij zelf rasters had getekend om ze makkelijker te kunnen opnemen in z’n schilderijen. In de vaak monumentale schilderijen van Niehaus komen bepaalde vaste motieven terug in steeds andere combinaties: baders en baadsters, fluitspelers, honden, zeilboten. Niehaus signeerde of dateerde zijn werk zelden, dat vond hij niet relevant. Verder koos hij er bewust voor om sommige delen niet tot in detail uit te werken en liet hij stippellijntjes waarmee hij de figuren had overgebracht op het doek gewoon staan. Het was, benadrukt Marijke de Groot in haar studie over Niehaus, een vast onderdeel van zijn werkwijze, zeker in de na-oorlogse jaren.

D.A. Klomp merkte in zijn boek In en om de Bergensche School al op dat de idyllische scenes van Niehaus zich perfect eigenen voor muurschilderingen. Daar was Niehaus het zelf overigens helemaal mee eens en hij vond zich hierin gesteund door R.N. Roland Holst. Klomp schrijft: ‘De schilderkunst van Niehaus kan als een poging worden beschouwd om nieuw humanisme in de Hollandsche schilderkunst te brengen. Hij bezit een bijzonder talent voor de compositie en de vlakverdeeling’.

Geraadpleegde bronnen:

Kasper Niehaus, Levende Nederlandsche Kunst, Amsterdam 1942
D.A. Klomp, In en om de Bergensche School, Amsterdam 1943
Ype Koopmans, Marijke de Groot, Peter de Ruiter, Het aardse paradijs van Kasper Niehaus 1889-1974. Schilder-kunstcriticus-verzamelaar, Arnhem 2007