Stoomgemaal Schellingwoude

Ger Gerrits was de zoon van een diamantslijper, die zelf een verdienstelijk amateurschilder was en zijn zoon stimuleerde om zijn artistieke ambities te volgen. Geld voor een gedegen artistieke opleiding zat er echter niet in. Op z’n vijftiende jaar trad Gerrits in dienst bij een Amsterdamse drukkerij, waar hij werd opgeleid tot lithograaf. Aansluitend leerde hij modeltekenen bij H.M. Krabbé, grafische technieken bij Jaap Veldheer en ornament tekenen en ontwerpen bij Georg Rueter. Vanaf 1919 werkte hij bij drukkerij Kotting in Amsterdam, waar hij actief was als affiche- en reclameontwerper.

In 1920 werd Gerrits lid van de Amsterdamse kunstenaarsvereniging De Onafhankelijken, waar hij ook bestuursfuncties zou vervullen. In 1929 organiseerde deze vereniging in het Stedelijk Museum een grote expositie over de Neue Sachlichkeit, waar Gerrits met een meer dan een gemiddelde belangstelling kennis van nam. In de tweede helft van de jaren twintig werkte hij zelf in een stijl die die aansluit bij de nieuwe zakelijkheid. Hij schilderde alledaagse onderwerpen in een strakke, zakelijke stijl en heldere kleuren. In zijn monografie over Gerrits rekent Koos van Brakel ‘Melkwinkeltje’ (1927), ‘IJskarretje’ (1927) en ’Stoomgemaal’ (1929) tot de hoogtepunten in het oeuvre van de schilder. Ofschoon het werk van Gerrits enige verwantschap vertoont met dat van zijn vriend Johan van Hell, was de laatstgenoemde sociaalkritisch, terwijl Gerrits toch vooral alledaagse onderwerpen koos, met een optimistische, objectieve blik op de moderne wereld. Dit wordt bekrachtigd door formele oplossingen zoals een statische beeldopbouw, gestileerde lijnen en een strakke, weinig persoonlijke stijl.

Dit schilderij van het stoomgemaal in Schellingwoude is een fraai voorbeeld van de Nederlandse nieuwe zakelijkheid. De bouw van het stoomgemaal bij Schellingwoude, onderdeel van het sluizencomplex dat het IJ afsloot van de Zuiderzee, startte in 1870. Het gebouw werd in 1872 in gebruik genomen en uitgebreid in 1895. In 1990 werd het vervallen gebouw gesloopt om plaats te maken voor de Prins Willem Alexandersluis.

Op het schilderij zien we het stoomgemaal in vol bedrijf, getuige de rookpluimen die de beide schoorstenen verlaten en het snel stromende water aan de voorzijde. Er staat een flinke wind. De naar rechts verwaaiende rook, de dapper wapperende vlag en de bewogen lucht verschaffen de verder roerloze scene een zekere dynamiek. Op de achtergrond zien we nog net de zeilen van twee botters die naar rechts varen en het schilderij bijna lijken te hebben verlaten. Aan de voorzijde leunt een eenzaam figuurtje tegen het hek. De prachtige gestileerde weergave, de verfijnde details, de heldere kleuren en de bijzondere schildertechniek, waarbij de verf vrij dik is opgebracht en de structuur van de stenen lijkt te willen imiteren, resulteert in een magische, zonderlinge sfeer, een kraakhelder beeld van een imposant monument uit een machtig machine tijdperk. De afwezigheid van de mens – buiten het ene figuurtje bij het hek – is een opvallend gegeven. Dit aspect, dat we bij veel nieuw zakelijke schilders zien, wordt vaak toegeschreven aan de invloed van de pittura metafisica van De Chirico, die bekend staat om zijn verstarde, lege straten en pleinen, gezien in een onnatuurlijk licht, vol van vervreemding, eenzaamheid en melancholie. Dat Gerrits goed bekend was met het surrealisme staat wel vast, aangezien hij in 1930 verantwoordelijk was voor de selectie van een expositie over deze stroming, gehouden door De Onafhankelijken in het Stedelijk Museum.

Gerrits exposeerde ‘Stoomgemaal’ drie keer bij ‘De Brug’. Deze kunstenaarsvereniging, opgericht in 1926, zocht een verbinding tussen kunstenaar en publiek door herkenbare kunst met een helder, nieuw zakelijk karakter. Tevens wilde men kunst bereikbaar maken voor een breder publiek door te werken met – en dit was nieuw in Nederland – een systeem van huurkoop. Gerrits ontwierp voor De Brug een folder met de doelstellingen van vereniging, waarop een door hem vervaardigde tekening van een gestileerde brug stond afgebeeld als ‘logo’. In teksten uit die tijd valt te lezen hoe Gerrits, samen met Johan van Hell, werd gezien als een exemplarische vertegenwoordiger van het ‘koele zakelijkheidsideaal’ dat door De Brug werd nagestreefd.

In 1938 hing ‘Stoomgemaal’ op de eerste solo tentoonstelling van Ger Gerrits bij kunsthandel De Ronde Brug, die gevestigd was op de Reguliersgracht 74 in Amsterdam. Kasper Niehaus bezocht de expositie en was zeer gecharmeerd van het zakelijke realisme van Gerrits. ‘Zelfs de (schijnbaar) eenvoudigste dingen zijn gecomponeerd en niet zelden op tamelijk rigoureuze schemata’, schreef hij in De Telegraaf van 13 september 1938. Het zakelijk realistische werk dat Gerrits in de jaren 30 exposeerde werd sowieso goed ontvangen. In het Algemeen Handelsblad van 22 oktober 1931 typeerde men hem als ‘een van de meest intelligente toepassers van het zakelijkheidsprincipe’ (22 oktober 1931).

Gerrits raakte eind jaren 20 goed bevriend met Henk Henriët en volgde samen met hem lessen bij de communistische beeldhouwer Jan Havermans. In 1930 reisde hij samen met Harmen Meurs naar Parijs, met wie hij Mondriaan opzocht in zijn atelier. Gerrits was zeer onder de indruk van Mondriaans werk, maar zou zelf de stap naar volledige abstractie pas veel later, in de jaren 50, maken.

Gerrits was een overtuigd anti-fascist en in de bezettingsjaren onder de schuilnaam Portheine actief in het verzet, waar hij zijn kennis van de lithografie inzette voor het vervalsen van persoonsbewijzen. Samen met Leo Braat, Willem Sandberg en Gerrit van der Veen legde hij in de bezettingstijd het fundament voor Federatie van Beroepsverenigingen van Kunstenaars. Na de oorlog ging Gerrits abstract werken. Hij was lid van ‘Vrij Beelden’ en in 1950 mede-oprichter van de groep ‘Creatie’.